Herdenkingsmonument Slavernijverleden Tilburg
Gedeeld verleden, gezamenlijke toekomst
Aanleiding en opgave
Het slavernijverleden is onderdeel van de Nederlandse geschiedenis.
Dat is in essentie wat de gemeente Tilburg zichtbaar wil maken met het initiatief om een herdenkingsmonument voor het slavernijverleden in de stad te realiseren. Al langere tijd leeft deze wens bij een belangrijk deel van de Tilburgse bevolking. Het onderwerp staat midden in de actualiteit en vanuit verschillende organisaties en bewonersgroepen is de betrokkenheid groot.
Wij zijn gevraagd om voor dit herdenkingsmonument een schetsontwerp te maken. Het gaat hierbij om een ruimtelijk kunstwerk in de publieke ruimte. Voor ons is dit een bijzondere opdracht en een grote eer. Het project heeft een duidelijke maatschappelijke relevantie en wij hopen met dit voorstel een betekenisvolle bijdrage te leveren.
Ontwerp: gedeeld verleden, gezamenlijke toekomst
Aan kunstwerken in de openbare ruimte worden altijd bepaalde eisen en voorwaarden gesteld. Een belangrijk uitgangspunt is dat het ontwerp de statuur van een monument in zich draagt.
Om tot dit schetsvoorstel te komen hebben wij ons zorgvuldig verdiept in de inhoudelijke richtlijnen en aandachtspunten die door de begeleidende commissie zijn opgesteld. In die richtlijnen wordt gesproken over een kunstwerk dat hoopvol, toekomstgericht en verbindend is, maar dat tegelijkertijd ook het verhaal van gevangenschap en lijden uit het verleden zichtbaar maakt.
Het werk moet een zintuiglijke ervaring oproepen en fysiek beleefbaar zijn. Het gaat over verleden, heden en toekomst, over de weg van slavernij naar vrijheid en over het besef dat deze geschiedenis doorwerkt tot op de dag van vandaag.
Wij zijn ons ervan bewust dat het onmogelijk is om het volledige verhaal van het slavernijverleden in één beeld te vangen. Ons streven is daarom om de essentie op een heldere en tastbare manier aanwezig te maken. Voor ons is het belangrijk dat het slavernijverleden op een vanzelfsprekende en eenduidige manier zichtbaar wordt in de publieke ruimte.
Het monument kan zo een aanleiding vormen om met elkaar in gesprek te komen. Het is een teken van respect, erkenning en waardigheid en biedt ruimte om te herdenken, maar ook om vrijheid te vieren. Vanuit die gedachte hebben wij ook gekeken naar de inpassing van het ontwerp, als een plek die uitnodigt tot samenkomst en ceremonie.
Beeldvoorstel
Het beeld bestaat uit een in brons uitgevoerde sculptuur die is opgebouwd uit meerdere met elkaar verbonden onderdelen. In het ontwerp worden twee abstracte, monumentale vormen gecombineerd met een realistisch vormgegeven figuratie.
De basis van de sculptuur wordt gevormd door twee geabstraheerde schakels van een ketting die in elkaar grijpen. Zij verwijzen direct naar ketenen die zijn verbroken. Beide schakels zijn zichtbaar opengebroken, alsof ze met kracht zijn losgetrokken.
De vormen zijn geometrisch en lopen taps toe. Op de plekken waar de schakels in elkaar grijpen zijn ze smal, terwijl ze juist breder en massiever worden richting de openingen. Die openingen zijn scherp en krachtig, alsof ze zijn doorsneden en vervolgens met een draaiing uit elkaar zijn getrokken.
Eén van de schakels ligt min of meer plat op de grond. De andere schakel grijpt daar haaks op in en is schuin omhoog geplaatst. De opening van deze opstaande schakel bevindt zich op het hoogste punt van het beeld en is daarmee het meest zichtbaar. Door de vorm en richting krijgt deze schakel de uitstraling van een gebaar dat omhoog reikt, als een uitroep of een schreeuw, maar tegelijk ook als een teken van hoop en overwinning.
De schakels zijn niet glad of gepolijst. Ze hebben een ruwe, doorleefde huid waarin beschadigingen en littekens zichtbaar zijn. In deze vormen is geschiedenis te lezen, een zware en pijnlijke geschiedenis die hier een tastbare aanwezigheid krijgt. Tegelijk roept de vorm ook associaties op met ankerkettingen uit de scheepvaart, als verwijzing naar de wereldwijde slavenhandel en de rol die Nederland daarin heeft gespeeld.
Figuratie
Op de liggende schakel is ruimte ontstaan voor een figuratief element. In de vorm van de schakel is een lichte buiging aangebracht, waardoor een vlak en uitnodigend zitgedeelte ontstaat.
Op deze plek hebben wij een meisje gepositioneerd. Zij is herkenbaar als een meisje van nu, eigentijds en alledaags. Ze draagt sneakers, een legging en een T-shirt en is gebaseerd op een bestaand model van ongeveer acht jaar oud.
In haar houding zit een zekere rust en vanzelfsprekendheid. Ze zit met gekruiste enkels, haar rug recht en haar schouders ontspannen. Met haar rechterhand rust ze op haar knie, terwijl haar linkerarm naar de zijkant is gestrekt en haar hand de schakel aanraakt.
Dat aanraken is geen achteloos gebaar, maar een bewust moment van contact. Het is een fysieke verbinding tussen het heden en het verleden, tussen de figuur en de monumentale vorm.
Trade Beads
Een belangrijk element in het beeld wordt gevormd door de zogenaamde ‘Trade Beads’. Deze kralen, die vanaf de zestiende eeuw in Europa werden geproduceerd, fungeerden als betaalmiddel in handelsrelaties, waaronder ook de slavenhandel.
In het beeld zijn deze kralen vertaald naar gouden bolvormige elementen. Ze bevinden zich op en rond het meisje, met een duidelijke concentratie bij de plek waar haar hand de schakel raakt. Een deel van deze bolletjes lijkt uit de schakel zelf tevoorschijn te komen, alsof ze daaruit ontstaan.
Vanaf dit punt verspreiden de bolletjes zich over haar lichaam en kleding en zijn ze ook verwerkt in haar haar. Daarmee ontstaat een gelaagde betekenis. Enerzijds verwijzen de kralen naar de ontmenselijking die inherent was aan de slavenhandel, waarin mensen tot handelswaar werden gemaakt. Anderzijds hebben kralen ook een culturele en esthetische waarde en maken zij deel uit van tradities en identiteit.
Locatie en betekenis in de stad
De beoogde locatie voor het monument is het Burgemeester van Stekelenburgplein. Dit plein vormt een belangrijke toegang tot het station en is een plek waar voortdurend mensen samenkomen.
De dagelijkse dynamiek van deze plek maakt het tot een betekenisvolle locatie voor het monument. Het is geen afgezonderde plek, maar een plek midden in het leven van de stad.
Wij zien hier een ruimte die zowel geschikt is voor herdenking en ceremonie, als voor het alledaagse gebruik. Juist die combinatie maakt dat het monument onderdeel kan worden van het collectieve bewustzijn.
Beleving
Het beeld heeft de kracht en helderheid om zelfstandig aanwezig te zijn in de openbare ruimte, zonder te schreeuwen om aandacht.
Door de gelaagdheid in het ontwerp en de aanwezigheid van het meisje ontstaat een uitnodiging tot nabijheid. Het is een beeld waarbij je wilt stilstaan, misschien zelfs wilt gaan zitten, om het op je in te laten werken.
Het monument vertelt geen afgerond verhaal, maar opent een ruimte voor reflectie en gesprek.
