Kunstopdracht Plaspoelhaven Leidschendam – Havennest
Leidschendam werkt aan de herontwikkeling van het centrumgebied. Onderdeel daarvan is de uitbreiding van de Plaspoelhaven en de ontwikkeling van het aangrenzende gebied. In dit kader wordt een nieuwe brug voor langzaam verkeer – fietsers en wandelaars – gerealiseerd over de haven. Deze ontwikkeling vormt de aanleiding voor een kunstopdracht op en rond de brug.
De opdracht vraagt om een iconisch kunstwerk dat het vernieuwde gebied markeert en in het bijzonder de brug een eigen identiteit geeft. Tegelijkertijd dient het kunstwerk een aanvulling te vormen op het sobere brugontwerp van West 8 Urban Design & Landscape Architecture. Brug en kunstwerk samen moeten het historische centrum versterken en een duidelijke relatie aangaan met zowel het water als de geschiedenis van de plek.
Voor ons vormt juist die samenhang het uitgangspunt. Wij beschouwen de kunsttoepassing niet als toevoeging achteraf, maar als een integraal onderdeel van het ontwerp. Het kunstwerk verankert de identiteit van zowel brug als gebied en geeft een inhoudelijk antwoord op de vraagstelling van de opdracht.
Het baken en de mast
In de opdrachtformulering wordt expliciet gesteld dat brug en kunstwerk samen een beeldversterking vormen van het historische centrum. Dat betekent dat de verbinding tussen beide vanzelfsprekend en onlosmakelijk moet zijn. Wanneer een kunstwerk enkel op of aan een mast wordt bevestigd, ontstaat er het risico dat dit als een losstaand element wordt ervaren.
Daarnaast kent de voorgestelde mast technische beperkingen, waardoor deze vooral als drager zou functioneren. Dat staat haaks op de gewenste integratie. In ons voorstel kiezen wij daarom voor een andere benadering: wij nemen de mast niet letterlijk over, maar integreren het principe volledig in het kunstwerk zelf. De kunsttoepassing ís daarmee zowel mast als baken in één.
Voorstel Havennest
Ons voorstel bestaat uit één samenhangend geheel: een monumentale bronzen sculptuur. Net als de oorspronkelijke mast is het beeld gepositioneerd naast de brug en rijst het op vanuit de fundering.
De sculptuur heeft de vorm van een levensechte boomstam, waarvan de wortels zich over de fundering uitstrekken en het water van de Plaspoelhaven raken. De stam is robuust en diep gegroefd, met sporen van afgezaagde takken. Hogerop gaat de stam over in een wirwar van takken en twijgen, die zich samenvoegen tot de herkenbare vorm van een modern zeiljacht.
Van kiel tot kajuit ontstaat zo een bootvorm, opgebouwd uit natuurlijke elementen. Eén rechte tak steekt omhoog als mast, met bovenin een boei – een verwijzing naar de thuishaven. De stam en mast zijn voorzien van een klassiek blauwgroen patina, terwijl het ‘takken’-zeiljacht donkerder is afgewerkt.
Pinus pinastra
De boom fungeert als een venster in de tijd. Hij verwijst naar het landschap van vóór de verstedelijking en suggereert dat hij al aanwezig was vóór de aanleg van de brug. Daarmee wordt de boom een stille getuige van de geschiedenis van de plek.
Als uitgangspunt is gekozen voor de Pinus pinastra, de zeeden, een boomsoort die van nature voorkomt in kustgebieden en duinlandschappen. Kenmerkend is de sterk gegroefde bast, die wij in het gietproces letterlijk hebben vertaald door gebruik te maken van echte dennenbast. Tijdens het gietproces verbrandt het organische materiaal, maar laat het een uiterst gedetailleerde afdruk achter in het brons.
Dezelfde werkwijze wordt toegepast in de bootvorm, waarin echte takken en twijgen de basis vormen voor het uiteindelijke beeld.
Kolibri-nest
De bundeling van takken roept associaties op met een nest, maar manifesteert zich tegelijkertijd als een zeilboot. Het betreft een compact, modern jacht dat direct verbonden is met de haven en het water.
De vorm is gebaseerd op de Kolibri, een Nederlands zeiljacht dat nog altijd wordt gebouwd in Stompwijk, op korte afstand van Leidschendam. Daarmee krijgt het werk een regionale verankering.
De ogenschijnlijke willekeur in de samenstelling van takken verwijst daarnaast naar drijfhout: materiaal dat zich vanzelf verzamelt in de luwte van een haven. In deze sculptuur vormt die toevalligheid echter een herkenbare en betekenisvolle vorm.
Van Ravensteyn
De geschiedenis van de Plaspoelhaven als scheepswerf – met name de Van Ravensteynwerf – vormt een belangrijke referentie. Hoewel het kunstwerk geen letterlijke boot is, verwijst het in zijn constructie en zorgvuldige opbouw naar ambacht en maakcultuur.
De combinatie van een hedendaagse vorm en een elementaire, bijna archetypische opbouw maakt het beeld tot een reflectie op oorsprong en herkomst. Het werk fungeert als een ‘sense of place’: een tastbare verbinding tussen verleden, heden en toekomst.
Verstedelijkte context
Binnen de sterk verstedelijkte omgeving vormt het kunstwerk een organisch tegenwicht. Elk onderdeel – tak, stam of schors – is uniek, en benadrukt daarmee individualiteit binnen een uniforme omgeving.
Het contrast tussen de sobere brug en de rijke, ambachtelijke sculptuur versterkt de beleving van beide. Het werk is bovendien bewust aanraakbaar. Door gebruik en aanraking zal het patina slijten, waardoor het onderliggende goudkleurige brons zichtbaar wordt.
Zo ontstaat in de loop van de tijd een nieuwe laag: een door gebruik gevormde geschiedenis. Het kunstwerk verandert mee met zijn omgeving en gebruikers, en wordt daarmee niet alleen een baken in de ruimte, maar ook in de tijd.
