Kunstopdracht Plaspoelhaven Leidschendam
Havennest
Aanleiding en opgave
Leidschendam werkt aan de herontwikkeling van het centrumgebied. Een belangrijk onderdeel daarvan is de uitbreiding van de Plaspoelhaven en de ontwikkeling van het aangrenzende gebied. Binnen deze ontwikkeling wordt een nieuwe brug gerealiseerd voor langzaam verkeer, bedoeld voor fietsers en voetgangers.
De herontwikkeling en de uitbreiding van de haven vormen de aanleiding om op deze brug een kunstwerk te plaatsen.
In essentie wordt gevraagd om een iconisch kunstwerk. Een werk dat het vernieuwde gebied markeert en meer specifiek de nieuwe brug een herkenbare identiteit geeft. Tegelijk moet het kunstwerk een aanvulling vormen op de sober ontworpen brug van West 8 Urban Design & Landscape Architecture. Brug en kunstwerk dienen samen het historische centrum te versterken.
De relatie met het water en de geschiedenis van de plek zijn daarbij belangrijke thema’s die zichtbaar moeten worden in het ontwerp. Voor ons vormt juist die samenhang tussen brug en kunstwerk het uitgangspunt. Wij zien de kunsttoepassing niet als toevoeging, maar als een wezenlijk onderdeel van het geheel. In die zin moet het kunstwerk de identiteit van zowel brug als omgeving verankeren.
Het baken en de mast
Voordat wij ons voorstel toelichten, is het belangrijk stil te staan bij een specifiek onderdeel van de opdracht. In de formulering wordt duidelijk gesteld dat brug en kunstwerk samen een versterking moeten vormen van het historische centrum. Dat betekent dat de verbinding tussen beide vanzelfsprekend en onlosmakelijk moet zijn.
Wanneer een kunstwerk enkel op of aan een voorgestelde mast wordt bevestigd, ontstaat in onze ogen een los element dat onvoldoende onderdeel wordt van het geheel. De mast zou dan vooral als drager functioneren en daarmee zijn eigen beeldende kracht verliezen. Daarbij komt dat er aan deze mast technische beperkingen zijn gesteld.
In onze zoektocht hebben wij gezocht naar een oplossing die recht doet aan het uitgangspunt van samenhang. Wij begrijpen de rol van de mast als verticaal accent en als baken binnen het brugontwerp, maar kiezen ervoor deze niet letterlijk over te nemen. In plaats daarvan integreren wij de mast volledig in het kunstwerk.
De kunsttoepassing is daarmee zowel mast als baken. Het is één geheel, waarin constructie en beeld samenvallen.
Voorstel: Havennest
Ons voorstel bestaat uit één samenhangende sculptuur, uitgevoerd in brons. Net als de voorgestelde mast staat het beeld naast het brugdeel en rijst het op vanuit de fundering.
De sculptuur heeft de vorm van een levensechte boomstam. De wortels liggen als het ware gedrapeerd over de brugfundering en maken net contact met het water van de Plaspoelhaven. De stam is robuust en diep gegroefd, met hier en daar restanten van verdwenen takken.
In de opgaande lijn verandert de stam geleidelijk in een kluwen van takken en twijgen. In die ogenschijnlijke willekeur ontstaat een duidelijke vorm. De bundeling van takken vormt een klein modern zeiljacht, waarin romp, dek en kajuit herkenbaar aanwezig zijn.
Boven deze vorm steekt een rechte tak omhoog die fungeert als mast. Bovenin hangt een boei, als een toplicht of vaantje, een verwijzing naar de thuishaven: de Plaspoelhaven.
Het onderste deel van de stam en de mast is voorzien van een klassiek blauwgroen patina, terwijl het ‘takken’-zeiljacht donkerder is gepatineerd.
De boom als tijdslaag
De boomvorm fungeert als een venster in de tijd. Het roept een beeld op van een landschap dat er al was voordat de brug werd gebouwd. Alsof de boom de aanleiding vormt voor de plek.
Het model voor deze boom is gebaseerd op de Pinus pinaster, de zeeden. Deze boom kwam oorspronkelijk veel voor in het kustgebied achter de duinen. De keuze voor deze soort is ingegeven door zowel de context als de karakteristieke vorm.
Met name de diep gegroefde bast van oudere stammen heeft een rijke textuur. Bij het maken van het model wordt gebruikgemaakt van echte boomschors, zodat deze structuur in het brons behouden blijft. Door het gietproces ontstaat een zeer gedetailleerd oppervlak, waarin elk spoor zichtbaar blijft.
Dezelfde techniek wordt toegepast in de takkenstructuur van het bootje, waarbij echte takken en twijgen als basis dienen.
Nest en boot
De bundeling van takken roept associaties op met een nest. Die associatie is bewust aanwezig, maar wordt tegelijkertijd gestuurd richting een andere lezing.
Het geheel vormt een boot. Een modern klein zeiljacht, dat zich vanzelfsprekend verhoudt tot de haven. De plaatsing van de takken volgt de lijnen van kiel en romp, waardoor de vorm leesbaar blijft.
Vanuit bepaalde standpunten verandert het beeld. Aan de achterzijde wordt het meer een compacte bundel hout, bijna als drijfhout of een vlot. Daarmee ontstaat een tweede laag in het beeld.
Deze verwijst naar de haven als verzamelplek van materialen, waar hout en takken zich samenbrengen in de luwte van het water. Toeval en ordening vallen hier samen.
De bootvorm is geïnspireerd op de Kolibri, een Nederlandse klassieker onder de zeiljachten. Dit type boot wordt nog steeds gebouwd en heeft bovendien een regionale verbinding met Stompwijk, vlakbij Leidschendam.
Historische verwijzing
De aanwezigheid van een boot op deze plek verwijst ook naar de Van Ravensteynwerf, die in het verleden aan de Plaspoelhaven was gevestigd.
Het beeld is geen directe representatie van een schip uit die werf, maar eerder een elementaire en bijna archetypische verbeelding van bouwen en maken. In vorm modern, in uitvoering basaal en oorspronkelijk.
Het is een manier om te verwijzen naar herkomst en geschiedenis, zonder deze letterlijk te reproduceren.
Verstedelijkte context
De Plaspoelhaven bevindt zich in een stedelijke omgeving. In reactie daarop is gekozen voor een vormtaal die juist organisch en natuurlijk is.
Het gebruik van takken, schors en stamvormen introduceert een materiaalwereld die zich onderscheidt van de stedelijke omgeving. Elk onderdeel is uniek, met een eigen vorm en karakter.
In die veelheid blijft individualiteit zichtbaar. Zelfs binnen een grotere structuur behoudt elk element zijn eigenheid.
Beleving en aanraking
Het beeld is ontworpen om van dichtbij ervaren te worden. De stam en het onderste deel zijn aanraakbaar en nodigen uit tot contact.
Door aanraking zal het patina van het brons geleidelijk slijten, waardoor de oorspronkelijke goudachtige kleur zichtbaar wordt. Het beeld verandert daardoor in de tijd.
Gebruik en aanraking voegen een nieuwe laag toe aan het werk. Er ontstaat een doorleefde huid, waarin een nieuwe geschiedenis zichtbaar wordt.
Betekenis
Het kunstwerk fungeert als een baken. Niet alleen fysiek, maar ook in betekenis.
Door de combinatie van boom, nest en boot ontstaat een gelaagd beeld dat verwijst naar natuur, geschiedenis, ambacht en plaats.
Het is een werk dat zich verankert in de omgeving en tegelijkertijd een eigen wereld creëert.
